Chuyển tuyến cấp cứu sản khoa

(Tiếp theo kỳ trước)

Trụy tim mạch, suy tim

Xác định tình trạng trụy tim mạch, suy tim phải căn cứ về các dấu hiệu như da lạnh, ẩm ướt; mạch nhanh, nhỏ; huyết áp tụt thấp hay nâng cao cao; bệnh cảnh lâm sàng thường gặp là sốc do chảy máu hoặc nhiễm khuẩn, tăng huyết áp, tiền sản giật nặng... Xác định nguyên nhân với 2 nguyên do thường gặp là trụy tim mạch toàn thân do mất 1 lượng máu lớn gây rối loạn hệ thống tuần hoàn và suy tim do từng bộ phận riêng biệt bị tắc mạch vì cục máu đông. Trụy mạch do tim là trụy mạch ảnh hưởng tới các mạch máu của tim và thường gây tử vong được gọi là suy tuần hoàn cấp. Trụy mạch ngoại vi gây ảnh hưởng tới các động mạch, tĩnh mạch làm hoại tử, suy cơ quan hay bị những biến chứng nặng khác còn được gọi là sốc hay suy tuần hoàn ngoại vi. Các nguyên nhân thường gặp do mất máu cấp tính, huyết khối vì rối loạn tăng đông máu, sốt xuất huyết, sốc, bệnh tim, sử dụng thuốc ảnh hưởng đến huyết áp, hội chứng động mạch mạc treo tràng trên.

Xử trí ban đầu cần được lưu ý đến việc đánh mức chi phí sản phụ có thông đường thở không (A: Airways)?. Có thông khí phế nang thích đáng không (B: Breathing)?. Có tuần hoàn não thấp nhất để bảo đảm oxy máu đủ và chuyển vận oxy, glucose lên não không (C: Circulation)?. Vì vậy thứ tự các chức năng sống cần được ưu tiên đánh mức chi phí lúc tiếp nhận 1 sản phụ cấp cứu là chức năng hô hấp; chức năng tuần hoàn; chức năng thần kinh; cân bằng nước-điện giải, toan-kiềm; chức năng cầm máu, đông máu. Đồng thời phải hội chẩn, phối hợp với các chuyên khoa khác nếu muốn loại trừ các nguyên nhân sản khoa.

Chảy máu âm đạo

Xác định chảy máu âm đạo khi có biểu hiện máu chảy ra từ âm hộ, âm đạo và tử cung; có tình trạng thương tổn tử cung, các vết rách, máu tụ; tình trạng bệnh lý của bàng quang. Xác định nguyên do gây nên chảy máu âm đạo với các bệnh cảnh lâm sàng thường gặp như: sảy thai, thai trứng, thai ngoài tử cung; nhau tiền đạo, nhau bong non, vỡ tử cung; đờ tử cung, rách do chấn thương đường sinh dục, máu tụ đường sinh dục; sót nhau, lộn tử cung, rối loạn đông máu...

Xử trí ban đầu các trường hợp sản phụ bị chảy máu âm đạo là phải hồi sức chống sốc do giảm thể tích máu; can thiệp điều trị theo nguyên nhân của từng trường hợp bệnh lý; song song phải lưu ý việc chuyển sản phụ lên tuyến trên lúc vượt khả năng chuyên môn cho phép.

Hôn mê và co giật

Xác định tình trạng co giật khi sản phụ trước đó có biểu hiện triệu chứng lo âu, cảm tiếp nhân thấy 1 mùi hay vị gì khác lạ, kỳ quặc hoặc một vài hiện tượng vận động nhỏ như giật cơ trước khi xảy ra co giật; đau đầu, trảo đổi ý thức từ lú lẫn tới không đáp ứng; có hành động vô thức như bặm môi, nhai, đi đứng không mục đích; co thắt cơ, tăng trương lực gây nghiến răng và cứng trong tư thế duỗi tại giai đoạn tăng trương lực, tiếp theo sau là hiện tượng giật cơ theo nhịp ở giai đoạn co giật; mất kiểm soát tư thế, cắn lưỡi, tiểu nhân tiện không tự chủ; song song có các triệu chứng thần kinh thực vật như nhịp tim nhanh, nâng cao huyết áp, giãn đồng tử; sau cơn co giật là giai đoạn lú lẫn hay không đáp ứng, kéo dài từ vài phút tới vài giờ. Xác định nguyên do căn cứ về các bệnh cảnh lâm sàng thường gặp như: sản giật, mắc bệnh sốt rét, bị động kinh, mắc bệnh uốn ván, bị viêm não - màng não.

Xử trí ban đầu tùy theo từng trường hợp bệnh lý. Nếu bị sản giật phải điều trị chống co giật với magnesium sulfate và thuốc an thần phù hợp theo chỉ định. Nếu do các nguyên nhân khác phải tổ chức hội chẩn để xác định bệnh rồi chuyển sản phụ đến điều trị tại khoa thích hợp. Lưu ý đối với tuyến xã, phường, thị trấn có thể tiêm bắp thịt 10mg diazepam rồi chuyển tuyến.

Sốt cao

Xác định tình trạng sốt lúc sản phụ xuất hiện nhiệt độ của cơ thể trên 37,80C đo ở miệng hoặc trên 38,20C đo ở trực tràng hoặc là có sự nâng cao cao hơn nhiệt độ cơ thể mức bình thường; sốt cao được xác định khi nhiệt độ cơ thể từ 400C trở lên. Xác định nguyên do sốt căn cứ vào các bệnh cảnh lâm sàng thường gặp như: sẩy thai nhiễm khuẩn, sót nhau, nhiễm khuẩn ối, nhiễm trùng hậu sản, các nhiễm khuẩn toàn thân khác gồm viêm não - màng não, thương hàn, viêm phổi, sốt rét, viêm phúc mạc, nhiễm khuẩn vú; ngoài ra cũng có thể do các nguyên do khác gây nên sốt như: tiêu chảy, viêm gan, nhiễm Rickettsia, tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn, viêm họng.

Việc xử trí ban đầu được thực hiện theo nguyên nhân gây sốt. Lưu ý nên chuyển sản phụ lên tuyến trên lúc vượt quá khả năng chuyên môn cho phép.

Đau bụng dữ dội

Xác định nguyên nhân sản phụ đau bụng dữ dội căn cứ về các bệnh cảnh lâm sàng thường gặp như có thai ngoài tử cung vỡ, dọa sảy thai và sảy thai, dọa vỡ tử cung, chuyển dạ lúc sinh, nhiễm khuẩn ối, nhau bong non, u buồng trứng xoắn. Lưu ý cần phân biệt với viêm ruột thừa, sỏi tiết niệu, viêm thận - bể thận, các bệnh ngoại khoa khác tại bụng...

Xử trí can thiệp ban đầu theo từng trường hợp bệnh lý và nên chuyển sản phụ lên tuyến trên khi vượt quá khả năng chuyên môn cho phép.

Để chuyển tuyến cấp cứu sản khoa an toàn

Nhằm đảm bảo an toàn cho sản phụ lúc chuyển tuyến bệnh viện các trường hợp cấp cứu sản khoa thường gặp đã nêu trên, toàn bộ cửa hàng y tế tại các tuyến phải có nhân viên y tế thường trực cấp cứu liên tục. Phân công cụ thể nhân viên y tế trực thường trú tại nhà để có thể gọi chi viện về giờ nghỉ và ban đêm. Tại tuyến xã, phường, thị trấn nên lập đội cấp cứu y tế dựa vào cộng đồng. Khi chuyển tuyến bệnh viện phải có nhân viên y tế đi kèm với túi thuốc cấp cứu, bình hoặc bóng oxygen, dụng cụ đỡ đẻ sạch mang theo.

Về phương nhân tiện vận chuyển, mỗi trung tâm y tế phải luôn luôn có sẵn túi cấp cứu và các phương luôn thể vận chuyển. Tại xã, phường, thị trấn cần hợp đồng cụ thể với những người lái xe ôm, chủ xe ô tô, chủ thuyền bè tại sắp cửa hàng y tế để có thể huy động bất cứ lúc nào cần chuyển người bệnh cấp cứu lên tuyến trên. Xe ô tô cấp cứu của bệnh viện quận, huyện, thị xã, thành phố và tỉnh luôn luôn ở tư thế sẵn sàng cấp cứu, lưu ý không được dùng xe cấp cứu về việc khác; lái xe cấp cứu có chính sách trực liên tục như nhân viên y tế. Về phương luôn thể thông tin liên lạc, tất cả các cơ sở y tế từ tuyến xã, phường, thị trấn trở lên cần được có thiết bị điện thoại và danh bạ điện thoại của cơ sở y tế tuyến trên để liên lạc xin chi viện, xin ý kiến chỉ đạo điều trị.

Khi vận chuyển, sản phụ cần được chăm sóc bằng cách giữ ấm, đặt tại tư thế phù hợp như nửa nằm nửa ngồi gọi là tư thế Fowler cho các trường hợp khó thở, mắc bệnh tim; để đầu thấp, chân cao, nghiêng một bên cho các ca có sốc, nếu thai nhi còn trong bụng mẹ thì nên cho nằm nghiêng trái; để đầu thấp, kê cao mông gọi là tư thế đầu gối-ngực cho những trường hợp sa dây rốn. Nếu sản phụ bị băng huyết do đờ tử cung, còn ra máu thì nhân viên y tế ngồi bên cạnh thường xuyên xoa bóp tử cung; khi cần thì ép tử cung bằng 2 tay qua thành bụng hoặc buộc chặt bụng dưới bằng 1 băng vải thun. Trường hợp cần thiết vẫn phải tiếp diễn truyền dịch, cho thở oxygen, tiêm thuốc hồi sức, thuốc co tử cung... trên đường vận chuyển.

Lời khuyên của thầy thuốcTrên thực tế, 1 số trường hợp sản phụ trong quá trình sinh đẻ chẳng may gặp phải các khiếu nại bệnh lý có liên quan tới sản khoa cần được phát hiện các dấu hiệu hiểm nguy để xử trí ban đầu và chuyển lên tuyến trên nếu vượt quá khả năng chuyên môn chuyên môn cho phép. Đối với sản phụ và người nhà đi kèm theo đến cửa hàng y tế cũng cần có những hiểu biết quan trọng vào khiếu nại này để cùng phối hợp thực hiện chỉ định chuyển tuyến cấp cứu sản khoa, không vì sự nóng vội dẫn tới hậu quả không tốt cho chỉnh bản thân mình và người thân; song song phải có sự cảm thông đối với trung tâm và nhân viên y tế nơi đến sinh đẻ ban đầu về quy định chuyên môn. Mọi sự thắc mắc, khiếu nại cần được nhân viên y tế tại cửa hàng giải thích, tư vấn 1 cách đầy đủ để sản phụ và người nhà hiểu rõ mặc dù có đề nghị chuyển tuyến bệnh viện; tránh trường hợp do bức xúc, thiếu hiểu biết dẫn tới những trường Hợp đáng tiếc xảy ra, trong đó có cả hành vi bạo lực đối với nhân viên y tế.

BS. NGUYỄN TR M ANH